Bilâl-i Habeşî, Yâsir Ailesi, Habbâb b. Eret ve Suheyb-i Rûmî’nin sabır, sadakat ve fedakârlık kıssaları
Mekke’nin sokaklarında hayat her zamanki gibi devam ediyordu. Kâbe’nin çevresinde insanlar toplanıyor, çarşılarda alışveriş yapılıyor, kervanlar uzak beldelere gidip geliyordu. Şehrin ileri gelenleri servetleriyle, kabileleriyle ve toplumdaki konumlarıyla övünüyordu.
Fakat bu görünüşün altında büyük bir değişim başlamıştı.
Hz. Muhammed (s.a.v.), insanları yalnızca Allah’a kulluk etmeye çağırıyordu. Bu çağrı, köle ile efendiyi, zengin ile yoksulu, güçlü ile güçsüzü aynı hakikatin karşısında buluşturuyordu. İnsanların değerini servetleri veya soyları değil, Allah’a karşı sorumlulukları belirliyordu.
Bu daveti kabul edenlerin sayısı arttıkça Mekke’nin ileri gelenlerinden bazılarının öfkesi de büyüdü. Özellikle kendilerini koruyacak güçlü bir kabilesi bulunmayan Müslümanlar, inançlarından vazgeçirilmeye çalışıldı.
İşte o günlerde kimi insanlar kızgın taşların üzerinde, kimi ailesinin acıları karşısında, kimi geçim kaynağını kaybetme tehdidi altında, kimi de bütün servetini geride bırakarak imanını korumaya çalıştı.
Kur’ân-ı Kerîm, iman ile imtihan arasındaki ilişkiyi şöyle hatırlatır:
KUR’AN-I KERÎM · ANKEBÛT SÛRESİ, 2-3
“İnsanlar, denenip sınavdan geçirilmeden, ‘İman ettik’ demekle bırakılacaklarını mı sanıyorlar? Andolsun ki biz onlardan öncekileri de sınavdan geçirmişizdir. Elbette Allah, doğru söyleyenleri de ortaya çıkaracak, yalancıları da mutlaka ortaya koyacaktır.”Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Ankebût 29/2-3.
Bu imtihanların en çok hatırlanan şahitleri arasında Bilâl-i Habeşî, Yâsir ailesi, Habbâb b. Eret ve Suheyb-i Rûmî bulunuyordu.
1. Bilâl-i Habeşî: Kızgın Kumların Üzerinde Yükselen Tevhid Sesi
Mekke’nin kavurucu sıcaklarında hayat, herkes için aynı değildi.
Şehrin güçlü ailelerine mensup olanlar gölgelik evlerinde dinlenebilir, köleler ise sahiplerinin emri altında çalışmak zorunda kalırdı. İnsanların toplumdaki yeri, çoğu zaman hangi aileye veya kabileye bağlı olduklarıyla belirlenirdi.
Bilâl b. Rebâh da bu düzenin içinde yaşayan Habeş asıllı bir köleydi. Annesinin adı Hamâme idi. Benî Cumah kabilesiyle bağlantılıydı ve Ümeyye b. Halef’in hâkimiyeti altında bulunuyordu.
Fakat Mekke’de yeni bir davet duyulmaya başlamıştı.
Hz. Muhammed (s.a.v.), insanları Allah’ın birliğine çağırıyordu. Kâbe’nin çevresindeki putların ilâh olmadığını, ibadetin yalnızca Allah’a yapılması gerektiğini bildiriyordu.
Bilâl bu daveti kabul etti.
Onun iman etmesi, hayatındaki en önemli kararlardan biriydi. Çünkü Bilâl’in inancını değiştirmesi, yalnızca kendisini ilgilendiren bir mesele olarak görülmedi. Efendisinin ve Mekke’nin müşrik ileri gelenlerinin otoritesine karşı bir başkaldırı sayıldı.
İmandan döndürmek için yapılan işkence
Bilâl’in Müslüman olduğu öğrenildiğinde Ümeyye b. Halef onu dininden döndürmeye çalıştı.
Önceki inancına dönmesini, Hz. Muhammed’i inkâr etmesini ve müşriklerin putlarını kabul etmesini istiyordu.
Bilâl ise buna yanaşmadı.
Bunun üzerine eziyetler ağırlaştı.
İlk dönem siyer kaynaklarında anlatıldığına göre Ümeyye, güneşin en yakıcı olduğu saatlerde Bilâl’i Mekke’nin taşlık arazisine çıkarıyordu. Bilâl sırtüstü yatırılıyor, göğsünün üzerine büyük bir taş konuluyordu.
Ondan Lât ve Uzzâ’yı kabul etmesi isteniyordu.
Fakat Bilâl’in cevabı değişmiyordu:
“Ehad! Ehad!”
Yani Allah birdir.
Bu söz, Bilâl’in işkence karşısındaki direnişinin simgesi hâline geldi.
Onu zorlayanlar, söyledikleri sözlerden vazgeçmesini istiyordu. Bilâl ise Allah’ın birliğini tekrar ediyordu.
İbn İshak’ın siyer rivayetinde Bilâl’in göğsüne taş konulması, putları kabul etmeye zorlanması ve “Ehad, Ehad” demesi birlikte anlatılır.
Bilâl’in yaşadıkları, köleliğin yalnızca bedensel özgürlüğü değil, insanın vicdanını ve inancını da baskı altında tutabildiğini gösteriyordu.
Fakat onun imanı, efendisinin sahip olabileceği bir şey değildi.
Hz. Ebû Bekir’in gelişi
Bilâl’in çektiği eziyetler devam ederken Hz. Ebû Bekir (r.a.), onun durumundan haberdar oldu.
Siyer rivayetlerinde Ebû Bekir’in, Bilâl’in işkenceye uğratıldığı yere geldiği ve Ümeyye b. Halef ile konuştuğu anlatılır.
Ebû Bekir, Bilâl’in serbest bırakılması için girişimde bulundu. Sonunda onu satın alarak azat etti.
Bilâl artık köle değildi.
Ümeyye b. Halef’in onun üzerinde kurduğu hâkimiyet sona ermişti.
Bu olay, Hz. Ebû Bekir’in ilk Müslümanlara verdiği desteğin önemli örneklerinden biri oldu. Servetini, baskı altındaki bir insanın özgürlüğüne kavuşması için kullanmıştı.
Kur’ân-ı Kerîm’de köle azat etmek, insanın önündeki güç fakat değerli iyilik yollarından biri olarak gösterilir:
KUR’AN-I KERÎM · BELED SÛRESİ, 11-13
“Fakat o, sarp yokuşa atılmadı. Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin? O, bir köle âzat etmektir.”Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Beled 90/11-13. Âyetler Bilâl’in azat edilmesinin doğrudan iniş sebebi olarak değil, konuyla ilgili Kur’an öğretisi olarak aktarılmıştır.
Kızgın taşlardan ezan sesine
Yıllar sonra Müslümanlar Medine’ye hicret etti.
Mekke’de inancı sebebiyle eziyet gören Bilâl de Medine’de yeni kurulan Müslüman toplumun içinde yer aldı.
Hz. Peygamber’in müezzinlerinden biri oldu.
Bir zamanlar Allah’ın birliğini söylediği için susturulmak istenen Bilâl, artık Müslümanları namaza çağırıyordu.
Onun hayatında yalnızca işkenceye karşı sabır değil, ibadette devamlılık da önemli bir yer tutuyordu.
Ebû Hüreyre’nin rivayet ettiği sahih hadiste Hz. Peygamber’in Bilâl’e yönelttiği bir soru bunu açıkça göstermektedir.
SAHİH HADİS · BİLÂL’İN İBADET HAYATI
Ebû Hüreyre’nin (r.a.) rivayetine göre Resûlullah (s.a.v.), sabah namazı vaktinde Bilâl’e şöyle buyurdu:
“Ey Bilâl! İslâm’da yaptığın ve sevabını en çok umduğun ameli bana söyle. Çünkü cennette önümde senin ayakkabılarının sesini işittim.”
Bilâl şöyle cevap verdi:
“Gece veya gündüz ne zaman abdest alsam, o abdestle Allah’ın bana nasip ettiği kadar namaz kılarım. Bundan daha çok sevabını umduğum bir amel işlemiş değilim.”
Râvi: Ebû Hüreyre. Kaynak: Buhârî, Teheccüd, 1149; Müslim, Fezâilü’s-Sahâbe, 2458. Hadis sahihtir.
Bilâl’in Mekke’deki direnişiyle Medine’deki ibadet hayatı, aynı iman yolculuğunun iki farklı dönemiydi.
İlkinde inancını terk etmeye zorlanmış, ikincisinde ise o inancın gereği olan kulluğu devam ettirmişti.
Bilâl’in kıssası, bir insanın değerinin köle veya hür oluşuyla, soyuyla ya da servetiyle ölçülemeyeceğini hatırlatır.
Onun adı, kendisini köleleştirenlerin gücüyle değil, imanıyla hatırlanmaktadır.Kıssanın tarihî kaynakları: İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, İbn İshak’tan nakledilen ilk Müslümanlara işkence rivayetleri; İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye, Kureyş’in Müslümanlara işkencesi bölümü. İşkence sahnesi erken siyer rivayetidir; yukarıdaki ibadet hadisi ise sahih hadis kaynağından alınmıştır.
2. Yâsir Ailesi: İman Uğruna Bir Ailenin Verdiği Mücadele
Mekke’de bazı Müslümanlar tek başlarına baskıya uğruyordu. Bazıları ise bu ağır imtihanı aileleriyle birlikte yaşıyordu.
Yâsir ailesi, İslâm’ın ilk yıllarında inançları sebebiyle eziyet gören ailelerin en çok hatırlananlarından biriydi.
Mekke’de kurulan bir aile
Yâsir b. Âmir, aslen Yemen kökenliydi. Erken dönem biyografi kaynaklarında, kardeşlerini aramak amacıyla Mekke’ye geldiği, daha sonra burada kaldığı anlatılır.
Mekke’de Ebû Huzeyfe b. Muğîre ile bağlantı kurdu. Onun himayesi altında bulunan Sümeyye ile evlendi. Bu evlilikten Ammâr dünyaya geldi.
Yâsir, Sümeyye ve Ammâr, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) tevhid davetini kabul eden ilk Müslümanlar arasında yer aldılar.
Fakat ailenin içinde bulunduğu toplumsal durum oldukça güçtü.
Mekke’nin güçlü kabilelerinden birinin asli mensubu değillerdi. Kendilerini koruyabilecek geniş bir akrabalık ve kabile desteğinden yoksundular.
Müşriklerin baskıları arttığında bu durum, onları daha savunmasız hâle getirdi.
Bir ailenin inancı hedef alınıyor
Yâsir ailesinin İslâm’ı kabul etmesi, Mekke’nin müşrik ileri gelenlerinin tepkisini çekti.
Siyer ve tabakat kaynaklarında ailenin ağır eziyetlere uğratıldığı anlatılır.
Yâsir yaşlı bir insandı. Sümeyye onun eşiydi. Ammâr ise anne ve babasıyla birlikte aynı inancı paylaşan oğullarıydı.
Onlardan dinlerini terk etmeleri isteniyordu.
Fakat aile, inançları sebebiyle baskı görmeye devam etti.
Bu eziyetlerin en acı sonuçlarından biri, Sümeyye’nin öldürülmesiydi.
Erken dönem İslâm tarihi kaynaklarında, Ebû Cehil’in Sümeyye’yi öldürdüğü ve onun İslâm’ın ilk şehitlerinden biri olduğu nakledilir.
Yâsir’in de bu baskılar döneminde hayatını kaybettiği anlatılır.
Bu olaylar, Müslümanların yalnızca birey olarak değil, aileleriyle birlikte de ağır imtihanlardan geçtiklerini göstermektedir.
Sümeyye’nin öldürülme biçimi ve olay sırasında geçen bazı konuşmalar hakkında farklı rivayetler bulunduğundan, kesinliği ortaya konulamayan ayrıntıları kıssaya eklemiyoruz.
Ammâr’ın karşı karşıya kaldığı ağır baskı
Anne ve babasının yaşadığı eziyetlere şahit olan Ammâr da müşriklerin baskılarından kurtulamadı.
Tefsir kaynaklarında, onun ağır işkence altında inancına aykırı sözler söylemeye zorlandığına ilişkin rivayetler bulunmaktadır.
Bu olayın Nahl sûresinin 106. âyetiyle ilişkili olduğu nakledilir.
Âyet, zor altında kalan müminin durumunu açıklayan önemli bir hüküm ortaya koyar.
KUR’AN-I KERÎM · NAHL SÛRESİ, 106
“Kim iman ettikten sonra Allah’ı inkâra saparsa -kalbi imanla dolu olduğu halde baskı altında kalanın durumu müstesna olmak üzere- kim kalbini inkâra açarsa işte Allah’ın gazabı bunlaradır; bunlar için çok büyük bir azap vardır.”Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Nahl 16/106.
Diyanet İşleri Başkanlığı
Âyette iki farklı durum birbirinden ayrılmaktadır.
Birincisi, insanın kendi iradesiyle inkârı benimsemesidir.
İkincisi ise kalbinde imanını koruduğu hâlde ağır baskı altında inancına aykırı söz söylemeye zorlanmasıdır.
Kur’an, bu iki durumu aynı şekilde değerlendirmemektedir.
Bu hüküm, Ammâr’ın yaşadığı imtihanın anlaşılması açısından önemlidir. Çünkü insanın maruz kaldığı baskı, onun iradesini kullanma imkânını ciddi biçimde sınırlayabilir.
Ammâr’ın kıssası, imanını korumak isteyen bir insanın ağır baskı altında yaşayabileceği çaresizliği de gözler önüne serer.
Yıllar sonra Ammâr
Mekke’deki baskı yılları sona erdiğinde Ammâr, Medine’ye hicret eden Müslümanlar arasında yer aldı.
Hz. Peygamber’in yanında bulundu. Mescid-i Nebevî’nin inşasında çalıştı.
O günlerde mescidin yapımı için kerpiç taşınıyordu.
Ebû Saîd el-Hudrî’nin rivayetine göre diğer Müslümanlar birer kerpiç taşırken Ammâr ikişer kerpiç taşıyordu.
Hz. Peygamber onu gördü ve üzerindeki tozları temizledi.
Ardından Ammâr’ın geleceği hakkında önemli bir haber verdi.
SAHİH HADİS · AMMÂR B. YÂSİR
Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.) şöyle anlatmıştır:
“Biz mescidin yapımında birer kerpiç taşıyorduk. Ammâr ise ikişer kerpiç taşıyordu.
Resûlullah onu gördü, üzerindeki tozları temizledi ve şöyle buyurdu:
‘Allah Ammâr’a merhamet etsin! Onu azgın bir topluluk öldürecektir. Ammâr onları cennete çağıracak, onlar ise onu cehenneme çağıracaklardır.’
Ammâr da ‘Fitnelerden Allah’a sığınırım.’ dedi.”
Râvi: Ebû Saîd el-Hudrî. Kaynak: Buhârî, Salât, 447. Sahih. Rivayet, Mekke’deki işkenceyi değil, Medine’de mescidin inşası sırasında yaşanan olayı anlatır.
Ammâr’ın hayatı, Mekke’deki işkencelerden sonra da devam etti.
Anne ve babasının yaşadığı acıları geride bırakarak Hz. Peygamber’in yanında bulunmuş, İslâm toplumunun kuruluşuna katkıda bulunmuştu.
Yâsir ailesinin kıssası, iman uğruna verilen mücadelenin her zaman aynı şekilde sonuçlanmadığını gösterir.
Sümeyye’nin hayatı şehadetle sona erdi. Yâsir’in de baskılar döneminde vefat ettiği nakledildi. Ammâr ise hayatta kaldı ve sonraki yıllarda İslâm toplumunun önemli şahsiyetlerinden biri oldu.
Ailenin yaşadığı acılar, onların imanını hatırlatan tarihî olaylar olarak Müslümanların hafızasında yer etti.Kıssanın tarihî kaynakları: İbn Sa‘d, et-Tabakātü’l-Kübrâ, Ammâr b. Yâsir ve ailesinin biyografileri; İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, ilk Müslümanlara yapılan eziyetler. Ammâr’ın zor altında kalmasına ilişkin ayrıntılar tefsir ve esbâb-ı nüzûl rivayetlerine dayanır. “Sabredin ey Yâsir ailesi, size vaat edilen yer cennettir” sözü, sıhhatine ilişkin değerlendirmeler bulunduğundan sahih hadis olarak kullanılmamıştır.
3. Habbâb b. Eret: Demirci Dükkânından Kâbe’nin Gölgesine Uzanan Sabır
Mekke çarşılarında demircilerin çalıştığı dükkânlar bulunuyordu. Demir ateşte kızdırılıyor, örs üzerinde dövülüyor, günlük hayatta kullanılan çeşitli eşyalara dönüştürülüyordu.
Habbâb b. Eret de bu işle uğraşıyordu.
İslâm’ı ilk kabul eden sahâbîlerden biriydi. Fakat Müslüman olması, geçimini sağlamak için çalışmak zorunda olduğu gerçeğini değiştirmemişti.
O da diğer insanlar gibi emeğinin karşılığını almak, hayatını sürdürmek istiyordu.
Ne var ki Mekke’de bazı müşrikler, Müslümanların ihtiyaçlarını onları dinlerinden döndürmek için bir baskı aracına dönüştürüyordu.
Bir demircinin ödenmeyen ücreti
Habbâb, Mekke’nin ileri gelen müşriklerinden Âs b. Vâil için demircilik işi yapmıştı.
Âs b. Vâil’in kendisine borcu vardı.
Habbâb, alacağını istemek üzere onun yanına gitti.
Fakat karşısındaki kişi borcunu ödemek yerine, Habbâb’ın inancını hedef aldı.
Ona Hz. Muhammed’i inkâr etmedikçe ödeme yapmayacağını söyledi.
Habbâb ise bunu kabul etmedi.
Bu olay, Habbâb’ın kendi anlatımıyla Sahîh-i Buhârî’de yer almaktadır.
SAHİH HADİS · HABBÂB’IN ÂS B. VÂİL İLE KONUŞMASI
Habbâb b. Eret (r.a.) şöyle anlatmıştır:
“Câhiliye döneminde demircilik yapardım. Âs b. Vâil’de alacağım vardı. Alacağımı istemek üzere yanına gittim.
Bana, ‘Muhammed’i inkâr etmedikçe sana ödeme yapmam.’ dedi.
Ben de ‘Allah seni öldürüp sonra yeniden diriltinceye kadar Muhammed’i inkâr etmeyeceğim.’ dedim.
Bunun üzerine, ‘Beni ölüp yeniden dirilinceye kadar bırak. O zaman bana mal ve çocuk verilecek, ben de borcunu sana ödeyeceğim.’ dedi.
Bunun üzerine, ‘Âyetlerimizi inkâr eden ve kendisine mutlaka mal ve evlât verileceğini söyleyen kimseyi gördün mü? O, gaybı mı öğrendi, yoksa Rahmân’ın katından bir söz mü aldı?’ anlamındaki âyetler indirildi.”
Râvi: Habbâb b. Eret. Kaynak: Buhârî, Büyû‘, 2091. Sahih.
Sunnah
Habbâb’ın yaşadığı olay, dinî baskının yalnızca işkenceyle sınırlı olmadığını gösteriyordu.
Ondan istenen şey, alacağını tahsil etmek için inancından vazgeçmesiydi.
Habbâb ise hakkı olan parayı istemekten geri durmadı; fakat bunun karşılığında imanını inkâr etmeyi de kabul etmedi.
Âs b. Vâil’in ölümden sonra diriltilme inancıyla alay etmesi üzerine Kur’an âyetleri indirildi.
KUR’AN-I KERÎM · MERYEM SÛRESİ, 77-80
77. âyet: Allah’ın âyetlerini inkâr eden ve kendisine mutlaka mal ve çocuk verileceğini söyleyen kimseyi gördün mü?
78. âyet: O, gaybın bilgisine mi sahip oldu, yoksa Rahmân’ın katından böyle bir güvence mi aldı?
79. âyet: Hayır! Onun söyledikleri kaydedilecek ve azabı artırılacaktır.
80. âyet: Onun sahip olacağını iddia ettiği şeyler Allah’a kalacak ve kendisi Allah’ın huzuruna tek başına gelecektir.Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Meryem 19/77-80. Âyetlerin tam anlamı Türkçe olarak aktarılmıştır; bu ifadeler Diyanet mealinin birebir lafzı değildir.
Bu âyetlerin Habbâb’ın yaşadığı olayla bağlantısı, doğrudan onun sahih rivayetinde bildirilmektedir.
Kâbe’nin gölgesinde yapılan şikâyet
Habbâb’ın hayatında unutulmayacak bir başka olay daha yaşandı.
Mekke’de Müslümanlara yönelik baskılar devam ediyordu. Özellikle güçlü kabile korumasından yoksun kimseler ağır eziyetlere uğruyordu.
Habbâb ve beraberindeki Müslümanlar, bu durum karşısında Hz. Peygamber’e başvurmaya karar verdiler.
Resûlullah (s.a.v.), Kâbe’nin gölgesinde örtüsünü kendisine yastık yapmış hâlde bulunuyordu.
Yanına geldiler.
Yaşadıkları sıkıntıları dile getirerek kendileri için Allah’tan yardım istemesini ve dua etmesini talep ettiler.
Hz. Peygamber’in verdiği cevap, yalnızca o günkü Müslümanlara değil, sonraki nesillere de sabır ve ümit konusunda önemli bir ders oldu.
SAHİH HADİS · KÂBE’NİN GÖLGESİNDEKİ KONUŞMA
Habbâb b. Eret (r.a.) şöyle anlatmıştır:
“Resûlullah (s.a.v.), Kâbe’nin gölgesinde örtüsünü kendisine yastık yapmış hâlde bulunurken kendisine şikâyette bulunduk.
‘Bizim için Allah’tan yardım istemeyecek misin? Bizim için dua etmeyecek misin?’ dedik.
Bunun üzerine şöyle buyurdu:
‘Sizden önceki topluluklarda bir kişi için yerde çukur kazılır, o kişi oraya yerleştirilirdi. Ardından başının üzerine testere konularak iki parçaya ayrılırdı. Fakat bu, onu dininden döndürmezdi.
Demir taraklarla vücudunun etleri kemiklerinden ve sinirlerinden ayrılırdı. Bu da onu dininden döndürmezdi.
Allah’a yemin ederim ki Allah bu dini mutlaka tamamlayacaktır. Öyle ki bir yolcu San‘a’dan Hadramut’a kadar gidecek, Allah’tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır.
Fakat siz acele ediyorsunuz.’”
Râvi: Habbâb b. Eret. Kaynak: Buhârî, Menâkıb, 3612. Sahih.
Sunnah
Bu konuşmada Hz. Peygamber, önceki ümmetlerde inançları sebebiyle ağır işkencelere uğrayan insanların bulunduğunu hatırlatmıştı.
Onların yaşadıkları, Habbâb ve arkadaşlarının karşılaştıkları güçlüklerin küçümsenmesi için anlatılmıyordu. Hz. Peygamber, içinde bulundukları zor dönemin ardından güvenliğin ve dinî hayatın gelişeceği bir geleceğe işaret ediyordu.
Hadiste anlatılan testere ve demir tarak işkenceleri, geçmiş ümmetlere mensup müminler hakkında verilen örneklerdir. Bunları doğrudan Habbâb’a uygulanmış işkenceler gibi anlatmak doğru değildir.
Beklenen günlerin gelmesi
Habbâb, daha sonra Medine’ye hicret etti.
Hz. Peygamber’in yanında bulundu. İslâm toplumunun kuruluşuna ve Müslümanların güçlenmesine şahit oldu.
Mekke’de inancından vazgeçmesi şartıyla alacağı ödenmeyen, baskıların sona ermesi için Hz. Peygamber’den dua isteyen Habbâb, sonraki yıllarda Müslümanların yeni bir hayat kurduklarını gördü.
Onun yaşadığı olaylar, sabrın hiçbir şey yapmadan beklemek olmadığını gösterir.
Habbâb hakkını aramıştı.
Karşılaştığı baskıyı Hz. Peygamber’e anlatmıştı.
Yardım istemişti.
Fakat bütün bunları yaparken inancını terk etmeyi kabul etmemişti.
Habbâb’ın hayatı, insanın hem hakkını arayıp hem de inandığı değerleri koruyabileceğini gösteren önemli bir örnektir.Kıssanın kaynakları: Buhârî, Büyû‘, 2091; Buhârî, Menâkıb, 3612; Meryem 19/77-80. Anlatılan iki temel olay, Habbâb’ın kendi sözleriyle sahih hadislerde bulunmaktadır.
4. Suheyb-i Rûmî: İmanı Uğruna Servetini Geride Bırakan Sahâbî
Mekke’de ticaret, hayatın önemli bir parçasıydı.
Uzak beldelerden gelen kervanlar, çarşılarda yapılan alışverişler ve ticaretle elde edilen kazançlar, şehrin ekonomik hayatını şekillendiriyordu.
Suheyb b. Sinân da Mekke’de yaşayan ve ticaretle uğraşan insanlardan biriydi.
İslâm tarihinde Suheyb-i Rûmî adıyla tanındı. Bu nisbe, hayatının bir döneminin Bizans topraklarıyla bağlantılı olmasından kaynaklanıyordu.
Erken dönem biyografi kaynaklarında onun çocukluk yıllarında esir düştüğü, daha sonra Mekke’ye geldiği ve burada çalışarak mal sahibi olduğu anlatılır.
Fakat Suheyb’in hayatını değiştiren en önemli olay, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) tevhid davetini kabul etmesiydi.
Mekke’de Müslüman olmak
Suheyb, İslâm’ı ilk kabul eden sahâbîler arasında yer aldı.
Mekke’nin güçlü kabilelerinden birinin asli mensubu olmadığı için müşriklerin baskıları karşısında korunması güçtü.
İlk Müslümanların yaşadığı eziyetleri anlatan tarihî kaynaklarda Suheyb’in adı da geçmektedir.
Buna rağmen Suheyb, Müslüman olarak yaşamaya devam etti.
Yıllar ilerledikçe Mekke’deki baskılar arttı. Müslümanların bir kısmı Habeşistan’a, daha sonra da Medine’ye hicret etti.
Suheyb de Medine’ye gitmek istiyordu.
Fakat onun önünde başka bir engel vardı.
Mekke’de çalışarak kazandığı servet.
Servetini geride bıraktığı hicret
Siyer ve biyografi kaynaklarında anlatıldığına göre Suheyb, Medine’ye hicret etmek üzere Mekke’den ayrıldığında bazı müşrikler onun peşine düştü.
Mekke’ye geldiğinde fazla malı bulunmadığını, burada kazanç elde ettiğini ileri sürerek servetiyle birlikte ayrılmasına karşı çıktılar.
Suheyb’in karşısında zor bir tercih vardı.
Ya malını korumak için Mekke’de kalacak ya da hicret edebilmek için servetinden vazgeçecekti.
Rivayetlere göre Suheyb, kendisini takip eden kimselerle konuştu. Ok kullanmakta maharetli olduğunu, isterse onlara karşı koyabileceğini bildirdi.
Ardından bir anlaşma önerdi.
Malının yerini göstermesi karşılığında yoluna devam etmesine izin verilmesini istedi.
Karşı taraf bunu kabul etti.
Suheyb de malının yerini bildirdi ve Medine’ye doğru yolculuğunu sürdürdü.
Biriktirdiği serveti geride bırakmıştı.
Fakat inancı doğrultusunda yaşayabileceği yeni bir hayata doğru gidiyordu.
Allah rızası için yapılan fedakârlık
Suheyb’in hicreti, erken dönem tefsir rivayetlerinde Bakara sûresinin 207. âyetiyle ilişkilendirilmiştir.
KUR’AN-I KERÎM · BAKARA SÛRESİ, 207
“İnsanlardan öylesi de vardır ki, kendisini Allah’ın hoşnutluğunu kazanmaya adamıştır. Allah, kullarına çok şefkatlidir.”Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Bakara 2/207.
Bu âyet, Allah’ın hoşnutluğunu kazanmayı hayatının önceliği hâline getiren insanlardan söz etmektedir.
Suheyb’in hicretiyle ilgili tarihî rivayetlerde, Hz. Peygamber’in onun yaptığı fedakârlığı takdir ettiği ve alışverişinin kazançlı olduğunu bildirdiği nakledilir.
Bu anlatımın farklı rivayet yolları bulunduğu ve âyetin iniş sebebi hakkında başka görüşler de nakledildiği için, söz konusu ifadeyi kesinliği tartışmasız bir sahih hadis gibi aktarmıyoruz.
Fakat Suheyb’in hayatında öne çıkan fedakârlık açıktır: İnancını yaşayabilmek için maddi varlığından vazgeçmeyi göze almıştır.
Medine’de yeni bir hayat
Suheyb, Medine’ye ulaştıktan sonra Müslüman toplumun içinde yer aldı.
Mekke’de sahip olduğu serveti geride bırakmış olsa da yeni hayatında sahâbe arasında saygın bir konuma sahip oldu.
Hz. Ömer’in vefatından sonra yeni halife belirleninceye kadar Müslümanlara namaz kıldırmakla görevlendirildiği tarih kaynaklarında aktarılır.
Suheyb’in hayatı, insanın sahip olduğu malın değerini inkâr etmeyi değil, daha önemli gördüğü bir amaç uğruna gerektiğinde fedakârlık yapabilmesini anlatır.
Suheyb’in rivayet ettiği sahih hadis
Suheyb’in hayatında sabır ve şükür, yalnızca yaşadığı olaylarla değil, Hz. Peygamber’den rivayet ettiği bir hadisle de birlikte hatırlanır.
SAHİH HADİS · MÜMİNİN SABRI VE ŞÜKRÜ
Suheyb b. Sinân’ın (r.a.) rivayetine göre Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:
“Müminin hâli ne kadar hayret vericidir! Onun bütün işleri kendisi için hayırlıdır. Bu durum müminden başka hiç kimse için söz konusu değildir.
Mümine sevindirici bir durum isabet ederse şükreder; bu onun için hayırlı olur.
Başına bir sıkıntı gelirse sabreder; bu da onun için hayırlı olur.”
Râvi: Suheyb b. Sinân. Kaynak: Müslim, Zühd ve Rekāik, 2999. Sahih. Bu hadis Suheyb’in hicretini anlatmaz; onun doğrudan rivayet ettiği bir nebevî öğretidir.
beta.sunnah.com
Suheyb’in Mekke’deki hayatında çalışma ve kazanç vardı. Hicretinde ise kayıp ve fedakârlık vardı.
Hz. Peygamber’den rivayet ettiği bu hadis, müminin hem nimet hem de sıkıntı karşısında Allah’a yönelmesini öğretiyordu.
Suheyb’in yaşadıkları, bu öğretinin hayatın farklı şartlarında nasıl anlam kazandığını düşündürmektedir.Kıssanın tarihî kaynakları: İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, hicret rivayetleri; İbn Sa‘d, et-Tabakātü’l-Kübrâ, Suheyb b. Sinân biyografisi; İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-Gābe, Suheyb maddesi. Kur’an: Bakara 2/207. Sahih hadis: Müslim 2999.
Sonuç: Dört Hayat, Bir İman Mücadelesi
Mekke’nin ilk yıllarında Bilâl’in karşısına işkence çıktı. Yâsir ailesi, inançları sebebiyle ağır zulme uğradı. Habbâb, emeğinin karşılığını almak için inancını terk etmeye zorlandı. Suheyb ise hicret edebilmek için malını geride bırakmayı göze aldı.
Hepsinin imtihanı farklıydı.
Bilâl’in direnişi tevhid inancıyla, Yâsir ailesinin mücadelesi sabır ve sadakatle, Habbâb’ın yaşadıkları hak arama ve kararlılıkla, Suheyb’in hicreti ise fedakârlıkla birlikte hatırlandı.
Onların hayatları, imanın yalnızca insanın söylediği sözlerde değil, zor şartlarda verdiği kararlarda da ortaya çıktığını gösterdi.
Bu kıssalar aynı zamanda ilk Müslümanların haksızlık karşısında yalnızca beklemediklerini de anlatır. Hz. Ebû Bekir Bilâl’in özgürlüğüne kavuşmasına yardımcı oldu. Habbâb ve arkadaşları Hz. Peygamber’den yardım ve dua istedi. Suheyb ise baskı ortamından ayrılarak Medine’ye hicret etti.
Kur’ân-ı Kerîm, eziyete uğradıktan sonra hicret eden, mücadele eden ve sabreden müminleri şöyle anlatır:
KUR’AN-I KERÎM · NAHL SÛRESİ, 110
“Sonra şüphesiz rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından mücadele edip sabredenlerin yanındadır. Şüphesiz rabbin bundan sonra da çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.”Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an Yolu Meali, Nahl 16/110. Türkçe anlam aktarımı.
İlk Müslümanların bıraktığı miras, yalnızca çektikleri acılar değildir. Onların hayatında iman, özgürlük arayışı, dayanışma, hak mücadelesi, sabır ve Allah’a güven bir arada bulunuyordu.
Mekke’de onları inançlarından döndürmek için uygulanan baskılar, bugün onların imanlarıyla hatırlanmasına engel olamadı.
Metin notu: Kıssalar kaynaklarda yer alan olayların edebî bir akışla yeniden anlatımıdır. Kaynaklarda bulunmayan diyaloglar eklenmemiştir. Siyer rivayetleri sahih hadislerden ayrı değerlendirilmiştir. Hadislerin Türkçe metinleri anlam çevirisidir; Kur’an alıntılarında Diyanet meali esas alınmış, birebir aktarılmayan yerler belirtilmiştir.