Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin 6 ciltten oluşan ölümsüz eseri Mesnevî, soyut tasavvufî ve ahlakî hakikatleri somut hikâyeler (kıssalar) üzerinden anlatan bir irfan hazinesidir.
- Padişah ile Cariye Kıssası: Maddi ve nefsi aşkın insanı hasta etmesi, hakiki ruhsal şifanın ise ilahi aşkta aranması gerektiği.
- Tüccar ile Papağan Kıssası: Kafesteki papağanın özgür kalmak için ölü taklidi yapması üzerinden nefis esaretinden kurtuluş ve dünyevi bağları kesme dersi.
- Aslan, Kurt ve Tilki Kıssası: Av paydaşlığında kibre kapılan kurdun cezalandırılması, tilkinin ise başkasının felaketinden ibret alarak aklını kullanması.
- Fil Kıssası (Karanlıktaki Fil): Karanlık bir odada fili el yordamıyla tanımaya çalışan insanların yanılması üzerinden hakikate bütüncül ve basiretle bakma gerekliliği.
- Padişahın Arap Efendiye Cariye Hediyesi ve Aynadaki Çirkinlik: İnsanın başkasında görüp kızdığı kusurların aslında kendi içindeki ayıpların bir yansıması olduğu.
- Çoban ile Hz. Musa Kıssası: Çobanın samimi fakat avamca duasına Hz. Musa’nın müdahale etmesi üzerine gelen ilahi ikaz; ibadetlerde şekilden ziyade kalpteki ihlasın önemi.
- Muaviye ile İblis Kıssası: İblis’in Hz. Muaviye’yi namaza kaldırması üzerinden şeytanın iyilik maskesi takarak insanı daha büyük bir lütuftan mahrum etme (sinsi vesvese) taktikleri.
- Mescid-i Dırar ve Zahitlerin İmtihanı: Görünüşte ibadethane olan fakat niyetinde nifak barındıran yapılar üzerinden amellerde niyet ve ihlas arayışı.
- Eşşeğini Satan Dervişler Kıssası: Taklitçi ve şuursuz insanların, sırf kalabalığa uymak uğruna kendi ellerindeki değerleri (eşeklerini) nasıl ziyan ettikleri.
- Dört Kişi ve Üzüm (Engûr, İneb, Estafil) Kıssası: Fars, Arap, Türk ve Rum dört kişinin aynı şeyi (üzümü) farklı isimlerle istemelerinden doğan kavga üzerinden cehalet ve dil/kavram çatışmaları.
- Zulüm Yapan Aslan ile Tavşan Kıssası: Gücüne güvenip ormandaki hayvanlara zulmeden aslanın, zeki bir tavşan tarafından kendi kuyusunda boğulması; kibrin ve zulmün hazin sonu.
- Çine Giden Tüccar ve Terzi Kıssası: Müşterisini hikâyelerle oyalayıp kumaşını çalan terzi üzerinden dünyanın insana hissettirmeden ömrünü çalması.
- Sufi ile Devedi Kıssası: Devesine hem buğday hem kum yükleyen adama sufinin verdiği akıl; faydasız ilim ile amelsiz bilginin yükten ibaret oluşu.
- Buhara’ya Dönen Âşık Kıssası: Sevgilisinin beldesine dönen âşığın cezalandırılma korkusuna rağmen aşktan vazgeçmeyişi; fenafillah (Allah’ta yok oluş) düşüncesi.
- Kör, Sağır ve Çıplak Üç Arkadaş Kıssası: İnsan ruhunun derinliklerindeki zaafların, beden ülkesini nasıl yanılgıya sürüklediğinin sembolik anlatımı.
- Hz. Ali’nin Düşmanını Serbest Bırakması: Savaş meydanında yüzüne tüküren düşmanını nefsi için değil, sırf Allah rızası için savaştığından dolayı öldürmekten vazgeçmesi (İhlasın zirvesi).
- Sultân-ı Tûs ve Aşkla Ağlayan Derviş: İlahi aşka düşen kişinin dünyalık tüm rütbe, makam ve korkulardan sıyrılıp sadece Maşuk’a odaklanması.
- Musa (a.s.) ve Karun Kıssası: Servetine ve ilmine güvenerek kibre kapılan Karun’un hazin sonu üzerinden malın ve dünyalığın geçiciliği.
- Lokman Hekim ve Efendisi Kıssası: Lokman Hekim’in kendisine sunulan acı kavunu efendisine duyduğu hürmet ve sevgiden dolayı tebessümle yemesi; aşkın acıyı tatlılaştırması.
- Şehirli ile Köylü Kıssası: Şehirlinin ısrarlı davetine uyup şehre giden köylünün hile ve cehaletle karşılaşması üzerinden şuursuz dostluğun ve gafilane meylin zararları.
- Fare ile Deve Kıssası: Yularını devenin eline veren farenin kibre kapılıp kendisini rehber sanması; nefsini büyüten insanın hakikat karşısındaki acziyeti.
- Rûmîler ile Çinlilerin Resim Yarışı: Çinlilerin duvarı boyayla süslemesine karşılık Rûmîlerin duvarı cilalayarak ayna gibi yapması; kalbin masivadan temizlenip ilahi tecellilere ayna olması.
- Deniz Suyu İçmeye Çalışan Susuz Adam: Susuzluktan kıvranan adamın tuzlu deniz suyunu içtikçe daha çok susaması üzerinden dünyevi arzuların insanı asla doyuramayacağı.
- Yılan Yutan Adam ve Hakîm Kıssası: Uykusunda yılan yutan adamı dayakla koşturan ve çürük elma yediren hakîm üzerinden; ilahi imtihanların ve mürşid ikazlarının dışarıdan sert görünse de aslında şifa oluşu.
- Padişahın İki Kölesini İmtihan Etmesi: Padişahın kölelerini konuşturarak iç dünyalarını ve ahlaklarını ortaya çıkarması; üslubun ve sözün insanın aynası oluşu.
- Kuşun Avcıya Verdiği Üç Nasihat: Avcının eline düşen küçük kuşun kurtulmak için verdiği öğütler üzerinden olmayacak şeye inanmama ve elden kaçana üzülmeme dersi.
- Ağaca Çıkan Adam ve Hilesi: Ağaçtaki meyveleri çalarken yakalanınca “Allah’ın kuluyum, Allah’ın meyvesini yiyorum” diyen adama sopayla karşılık verilip “Allah’ın sopasıyla Allah’ın kulunu dövüyorum” denilmesi; cebrilik anlayışının mantıksızlığı.
- Hilekar Yılan Yakalayıcısı Kıssası: Bağdad’da donmuş yılanı ölü sanıp sergileyen adamın, güneşin sıcaklığıyla dirilen yılan tarafından yutulması; donmuş gibi görünen nefsin fırsat bulunca canlanması.
- Mescid-i Aksa’yı Yaptıran Hz. Süleyman ve Sinek Kıssası: Mescidin yapımında sineğin kendi gücünü devasa yapıyla kıyaslaması üzerinden insanın amellerine güvenip gururlanmasının anlamsızlığı.
- Ayı ile Dost Olan Adamın Hikayesi: Kendisine iyilik eden adamın yüzündeki sineği kovmak için koca taşı adamın kafasına vuran ayı üzerinden cahil dostun dostluğunun düşmanlıktan beter oluşu.
- Köyüne Dönen Zahit ve Köpekler: Köye giren zahidin köpeklerin saldırısına uğraması üzerine eşyalarını atarak kurtulması; dünyayı terk edenin dünyanın meşakkatinden kurtuluşu.
- Hamamda Cüzdanını Kaybeden Adam: Hamamda bağırıp çağırarak hakkını arayan ama kendi cebindeki parayı unutan adam üzerinden insanın başkalarını suçlarken kendi içindeki ayıpları görememesi.
- İbrahim Ethem Hazretleri’nin Tacı ve Tahtı Terk Etmesi: Sarayın damında deve arayan adamın uyarısıyla uyanıp krallığı terk eden İbrahim Ethem’in, dünya saltanatından ilahi saltanata geçişi.