Kütüb-i Sitte Hadis Doğrulama Tablosu — 14. bölüm (2589–2788)

Doğrulama ve karşılaştırma usûlü. Bu bölümdeki her künye iki aşamadan geçer: önce altı kitabın Arapça metinleri karşılaştırmalı bir metin taramasından geçirilir ve aday eşleşmeler çıkarılır, sonra bu adaylar ilmî ölçütlere göre teyit edilir. Teyit edilmemiş hiçbir künye kesin olarak sunulmaz.

Bir — İlmî teyit ölçütleri

1. Râvî (sahâbî) esası. Bir rivayetin başka bir kitapta “aynı hadis” yahut “tekrar” kabul edilebilmesi için metnin aynı sahâbî râvîden (meselâ Hz. Âişe, İbn Ömer, İbn Abbas yahut Ebû Hüreyre r.anhum) nakledilmiş olması şarttır. Aynı konu farklı bir sahâbîden geliyorsa bu durum hadis ilminde “tekrar” değil, rivayeti destekleyen bir “şâhid” olarak değerlendirilir.
2. İmam Buhârî’nin fıkhî bölümleme (takti’) esası. İmam Buhârî, “Buhârî’nin fıkhı bâb başlıklarındadır” kaidesince uzun hadisleri parçalayarak farklı fıkıh konularına delil getirir. Hadisin tamamı yahut metinden bir pasaj hangi bölümde (meselâ Kitâbu’l-İmân, Kitâbu’s-Salât, Kitâbu’t-Tefsîr) kullanılmışsa o bölümün bâb ve hadis numarası tespit edilir.
3. Standart numaralandırma ve neşir esası. Teyit edilmiş künyelerde yaygın kullanılan neşirler esas alınır: Sahîh-i Buhârî’de M. Fuâd Abdülbâkî numaralandırması; Sahîh-i Müslim’de M. Fuâd Abdülbâkî’nin Kahire 1955–56 neşri; Sünen eserlerinde Ebû Dâvûd için Kemâl Yûsuf el-Hût (Beyrut 1988), Tirmizî için Ahmed Muhammed Şâkir ile M. Fuâd Abdülbâkî (Kahire 1356) ve Beşşâr Avvâd Ma’rûf (Beyrut 1996), Nesâî için Abdülfettâh Ebû Gudde (Beyrut 1988), İbn Mâce için M. Fuâd Abdülbâkî (Kahire 1953) neşirleri. Neşirler arasındaki numara kaymaları kontrol edilerek belirtilir.
4. Metin ve isnad bütünlüğü esası. Eserlerdeki metinlerin birebir lafız paralelliği, kısaltılmış varyantları (ihtisâr) yahut anlamca aynılığı (rivâyet bi’l-ma’nâ) incelenir. Ana metinde yer alan bir ayrıntı diğer eserde özetlenmişse, hadisin o eserde geçtiği başlık hassasiyetle kontrol edilir.
5. Kesin doğruluk ve “kaynak bulunamadı” ilkesi. İnceleme sonucunda söz konusu rivayet, aynı isnad ve metin çerçevesinde ilgili musannefte yer almıyorsa herhangi bir tahminî numara verilmez; doğrudan “kaynak bulunamadı” yazılarak ilmî disiplin korunur.

İki — Metin taraması nasıl yapılıyor

Aday eşleşmeler, altı kitabın Arapça metinleri karşılaştırılarak bulunur. Usûl şudur:

1. Metinlerden harekeler, uzatma ve noktalama işaretleri atılır; elif, ye ve te harflerinin yazım çeşitleri tek şekle indirilir. Karşılaştırma yalnız bu sadeleştirilmiş metin üzerinden yapılır.
2. İsnad ayrılır; karşılaştırma yalnız hadisin gövdesi üzerinden yapılır. İsnad zincirleri eserden esere tamamen değiştiği için metnin tamamı karşılaştırıldığında gerçek paraleller bile düşük puan almaktadır.
3. Gövde beşer kelimelik dizilere bölünür; iki metnin ortak dizi oranı ölçülür. Oran, kısa olan metne göre hesaplanır — böylece kısaltılmış varyantlar (ihtisâr) gözden kaçmaz.
4. Oran 0,45’in altındaysa eşleşme sayılmaz. Bu oranı geçenler aday olarak gösterilir ve oran parantez içinde yazılır.
5. Gövdesi çok kısa olan rivayetler karşılaştırmaya sokulmaz; kısa kalıplar her metne benzediği için yanıltır.

Üç — Tekrarlar neye göre alınıyor

Buhârî içi tekrar: aynı gövdenin eserin başka bir yerinde yukarıdaki eşiği geçecek ölçüde tekrarlanması. Kütüb-i Sitte paraleli: aynı usûlün öteki beş kitabın metinleri üzerinde uygulanması.

Metin taraması râvî esasını gözetmez: aynı gövde farklı bir sahâbîden geliyorsa onu da eşleştirir. Birinci ölçüte göre böyle bir eşleşme tekrar değil şâhiddir; bu ayrım teyit aşamasında yapılır. Bu sebeple tarama çıktısı adaydır, künye değildir.

Aday eşleşmelerde verilen numaralar, kullanılan açık kaynak metin kümesinin kendi sıra numaralarıdır ve matbu neşirlerin numaralarıyla örtüşmeyebilir; bilhassa Müslim’de M. Fuâd Abdülbâkî numaralarından farklıdır. Teyit edilmiş künyelerde ise üçüncü ölçütteki neşirler esas alınır.

Dört — Râvî adları ve boş alanlar

Râvî sütunundaki adlar hadisin isnad metninden çıkarılmıştır; bir râvî eserinden teyit edilmemiştir ve bir kısmı sahâbî değil tâbiî olabilir. Arapça metin, açık kaynak nüshadan olduğu gibi alınır; düzeltilmez, kısaltılmaz, tamamlanmaz. Meal, şerh, konu başlığı ve teyit edilmiş künyeler elle yazılır ve kaynağı belirtilir.

Boş duran bir alan, o bilginin bulunmadığı değil henüz teyit edilmediği anlamına gelir. Teyit edilmemiş hiçbir bilgi bu sayfalara yazılmaz.