01. Vahyin Başlamasının Anlatıldığı Bölüm — Kısım 1 (1–7)

“Ameller ancak niyetlere göredir. Herkese ancak niyet ettiği şey vardır. Kimin hicreti Allah’a ve Resûlünedir, onun hicreti Allah ve Resûlerinedir; kimin hicreti de elde edeceği bir dünyaya veya nikâhlayacağı bir kadına yönelikse, onun hicreti de o hicret ettiği şeyedir.”

Şerh. İslam alimleri bu hadisin dinin temellerinin yarısını oluşturduğunu belirtmişlerdir; çünkü kulun fiilleri kalp, dil ve uzuvlarla gerçekleşir ve niyet kalbin ameli olarak bütün bu davranışların yönünü tayin eder. Aynı dış görünüşle yapılan bir amelin, kişinin kalbindeki niyetine göre ya Allah katında makbul bir ibadet ya da sadece dünyevi bir kazançla sınırlı kalacağı vurgulanmıştır. İmam Buhârî, ümmetin ve ilim talebelerinin niyetlerini her an tahlil etmesi gerektiğini hatırlatmak amacıyla bu hadisi eserinin başına koymuştur

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 1 (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi).-Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Cilt 1, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 1 açıklaması).

Bu hadisin doğrulama tablosu

“Abdullah b. Yûsuf bize tahdis edip dedi ki: Mâlik bize haber verdi; o, Hişâm b. Urve’den, o da babasından, o da müminlerin annesi Hz. Âişe’den (r.anha) naklettiğine göre; Haris b. Hişam (r.anh), Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’e şöyle sordu: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Sana vahiy nasıl gelir?’ Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Bazen bana çan sesine benzer şekilde gelir ki bu bana en ağır gelenidir. Hallolunup benden ayrıldığında (ne söylediyse) ezberlemiş olurum. Bazen de melek bana insan suretinde temessül eder (görünür), benimle konuşur ve ben de onun söylediğini bellerim.’ Hz. Âişe (r.anha) şöyle dedi: ‘Andolsun ki ben, çok şiddetli soğuk bir günde bile vahyin ona indiğini gördüm; ondan (vahiy hâli) ayrıldığında, incesi inceleceğine alnı terden şarıl şarıl akardı.'”

Şerh. Bu hadis, vahyin ilâhî kaynaktan geldiğinin fiziki ve ruhî somut delillerini gözler önüne serer. Hz. Peygamber’in vahiy alırken yaşadığı ağırlık, kelâmın yüceliğini ve O’nun ruhî dünyasının bu ilâhî yükü taşımasındaki muazzam gayreti gösterir. Çan sesi benzerliği, sesin kuvvetini ve yankısını tasvir etmek için kullanılan bir benzetmedir; zira vahiy meleği Cebrail’in kanat sesleri veya vahyin gelişinin ani ve haşmetli yönü bu şekilde ifade edilmiştir.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 2 (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi) – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Cilt 1, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 2 açıklaması).

Bu hadisin doğrulama tablosu

“Yahyâ b. Bükeyr bize tahdis edip dedi ki: Leys bize tahdis etti, o Ukayl’den, o İbn Şihâb’dan, o Urve b. Zübeyr’den, o da müminlerin annesi Hz. Âişe’den (r.anha) naklettiğine göre şöyle anlatmıştır: Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem’e vahyin ilk başlangıcı uykuda görülen doğru (sadık) rüyalarla oldu. O, rüyada ne görürse mutlaka sabah firiği gibi (gün ışığı gibi) aynen çıkardı. Sonra ona yalnızlık sevdirildi. Hira Mağarası’na çekilerek orada günlerce (sayılı gecelerce) ibadetle meşgul olurdu. Bunun için (evine) azık alır, ardından yine Hz. Hatice’ye döner ve bir o kadar daha azık alıp (tekrar mağaraya) giderdi. Nihayet Hira Mağarası’nda iken ona hak (vahiy) geldi. Melek gelip ona: ‘Oku!’ dedi. Hz. Peygamber: ‘Ben okuma bilmem (ben okuyucu değilim)’ karşılığını verdi. (Hz. Peygamber olayı şöyle anlattı:) ‘Melek beni alıp gücüm tükeninceye kadar sıktı, sonra beni bırakıp tekrar: “Oku!” dedi. Ben yine: “Ben okuma bilmem” dedim. Beni ikinci kez alıp gücüm tükeninceye kadar sıktı, ardından bırakıp tekrar: “Oku!” dedi. Ben yine: “Ben okuma bilmem” dedim. Bunun üzerine beni üçüncü kez alıp sıktı, sonra bırakıp şöyle dedi: “Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı alaktan (aşılanmış yumurtadan/tutunup asılan şeyden) yarattı. Oku! Rabbin en büyük kerem sahibidir.” [Alak, 96/1-3]’ Bunun üzerine Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem kalbi titreyerek (korku içinde) döndü ve Hatice bint Huveylid’in (r.anha) yanına girip: ‘Beni örtün, beni örtün!’ dedi. Üzerini örttüler; korkusu geçinceye kadar bu hâl devam etti. Sonra başından geçenleri Hz. Hatice’ye haber verip: ‘Kendimden korktum’ dedi. Hz. Hatice ise ona şöyle dedi: ‘Asla korkma! Vallahi Allah seni hiçbir zaman utandırmaz. Çünkü sen akrabayı gözetirsin, acizlerin yükünü yüklenirsin, fakire verip yerini doldurursun, misafire ikram edersin ve hak yolundaki musibetlere karşı halka yardım edersin.'”

Şerh. Bu uzun ve tarihi rivayet, Kur’an’ın nüzûl sürecinin başlangıcını, Resûlullah’ın peygamberlik öncesi manevi hazırlığını (Hira’daki halvet hayatını) ve ilk vahiy anındaki beşeri sarsıntıyı en sahih şekilde gözler önüne serer. Meleğin Hz. Peygamber’e sarılması, vahyin ağırlığını ve manevi yükünü O’nun bedenine ve ruhuna sindirmek hikmetine dayanır. Hz. Hatice’nin Hz. Peygamber’i teselli ederken saydığı güzel ahlak vasıfları, İslam’ın evrensel erdemlerinin peygamberlik öncesinde de O’nun karakterinde eksiksiz var olduğunu kanıtlar.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 3 (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi). – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Cilt 1, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 3 açıklaması).

Bu hadisin doğrulama tablosu

“İbn Şihâb (ez-Zührî) şöyle dedi: Bana Ebu Seleme b. Abdurrahman haber verip dedi ki: Câbir b. Abdillâh el-Ensârî vahyin kesintiye uğramasından (fetretü’l-vahy) bahisle şöyle anlatıyordu: Hz. Peygamber (bir ara) vahyin kesilmesini anlatırken şöyle buyurdu: ‘Ben yürümekte iken gòkten bir ses işittim. Gözümü gökyüze kaldırdığımda bir de ne göreyim; Hira’da bana gelen melek, gök ile yer arasında bir kürsü üzerinde oturmaktadır. Ondan korktum, (evime) dönüp: “Beni örtün, beni örtün” dedim. Bunun üzerine Yüce Allah: “Ey bürünen (örtüye bürünen Peygamber)! Kalk ve uyar… Rucûzdan (putlardan/günahlardan) uzak dur, kaçın!” [Müddessir, 74/1-5] ayetlerini indirdi.’ Bundan sonra vahiy kızıştı (ard arda, sıklaşarak gelmeye başladı) ve kesintisiz devam etti.”

Şerh. Bu rivayet, ilk vahiy olan Alak suresinin ardından bir süre vahyin kesilmesiyle oluşan ve Fetretü’l-vahy denilen dönemin sonunu ve Müddessir suresinin nüzûlüyle birlikte Peygamberlik görevine açıktan davet sürecinin başladığını bildirir. Cebrail (a.s.)’ın gök ile yer arasında azametli bir şekilde görülmesi, Hz. Peygamber’in ilk vahiydeki gibi yine ürpermesine ve örtünme ihtiyacı hissetmesine sebep olmuş, ardından gelen ilahi emirlerle bu ağır sorumluluğu taşımak üzere manevi olarak pekiştirilmiştir.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy (Fetretü’l-Vahy ve Müddessir Suresi’nin nüzûlüne dair rivayetler). – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Fetretü’l-Vahy açıklamaları)

Bu hadisin doğrulama tablosu

“Mûsâ b. İsmâil bize tahdis edip dedi ki: Ebû Avâne bize tahdis etti, dedi ki: Mûsâ b. Ebî Âişe bize tahdis etti, o Said b. Cübeyr’den, o da İbn Abbas’tan (r.anhüma) naklettiğine göre; Yüce Allah’ın ‘Onu (çabucak ezberlemek için) dilini kımıldatma.’ [Kıyamet, 75/16] buyruğu hakkında şöyle anlatmıştır: Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem vahyin nüzûlü esnasında (unutma endişesiyle) büyük bir sıkıntı çekiyor ve diliyle hemen okumaya çalışarak dudaklarını kımıldatıyordu. (Râvilerden Said b. Cübeyr şöyle dedi: İbn Abbas ‘Ben dudaklarımı nasıl kımıldatıyorsa size öyle gösteririm’ dedi ve dudaklarını kımıldattı. Said de ‘Ben de İbn Abbas’ın kımıldattığı gibi kımıldatıyorum’ dedi ve gösterdi.) Bunun üzerine Yüce Allah: ‘Onu hızlıca okumak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak da okutmak da bize aittir. Şu halde biz onu okuduğumuz zaman sen onun okunuşuna uy. Sonra onu açıklamak da bize aittir.’ [Kıyamet, 75/16-19] ayetlerini indirdi. Bundan sonra Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem, Cebrail kendisine geldiğinde onu dinler, Cebrail ayrılıp gittiğinde ise tıpkı Cebrail’in okuduğu gibi okurdu.”

Şerh. Bu rivayet, Hz. Peygamber’in Kur’an ayetlerini eksiksiz muhafaza etme hususundaki derin titizliğini ve vahiy meleği Cebrail okurken unutma korkusuyla acele etmesini gözler önüne serer. Allah Teâlâ bu ayetlerle Peygamberini teselli etmiş; Kur’an’ı kalbinde toplamanın ve okutmanın tamamen ilahi teminat altında olduğunu bildirerek O’nun bu telaşını gidermiştir. Bu olaydan sonra Hz. Peygamber, Cebrail ayetleri okurken tamamen susup dinlemiş, melek ayrıldıktan sonra ise aynen okumuştur.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi). – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Cilt 1, Kitâbu Bed’i’l-Vahy açıklamaları).

Bu hadisin doğrulama tablosu

“Abdân bize tahdis edip dedi ki: Abdullah bize haber verdi, dedi ki: Yûnis bize haber verdi; o, ez-Zührî’den nakletti. (Hakkıyla tahdis etti bize) Bişr b. Muhammed, dedi ki: Abdullah bize haber verdi, dedi ki: Yûnis bize haber verdi, o ve Ma’mer, ez-Zührî’den onun benzerini haber verdiler. Ubeydullah b. Abdullah’ın, İbn Abbas’tan (r.anhüma) naklettiğine göre şöyle anlatmıştır: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem insanların en cömerdi idi. O’nun en cömert olduğu anlar da Ramazan ayında Cebrail’in kendisiyle buluştuğu zamanlardı. Cebrail aleyhisselam Ramazan’ın her gecesinde O’nunla buluşur, (Peygamberimiz) ona Kur’an’ı arz ederdi (okurdu/mukabele ederdi). İşte Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, Cebrail ile buluştuğunda hayır hususunda (faydalanmada ve ikramda) esip gönderilen rahmet rüzgârından daha cömert olurdu.”

Şerh. Bu hadis, Hz. Peygamber’in insan üstü cömertlik ahlakını ve Ramazan ayının manevi iklimindeki ibadet yoğunluğunu gözler önüne serer. Cebrail (a.s.)’ın her gece gelerek Kur’an’ı karşılıklı okumaları (mukabele geleneğinin aslı), Kur’an’ın Ramazan ayındaki önemini ve tilavetinin faziletini tescil eder. Peygamberimizin cömertliğinin esen rüzgâra benzetilmesi, onun yaptığı iyiliklerin ve ikramların engelsiz, sürekli ve herkese hızla ulaşan rahmet niteliğinde olduğunu ifade eder.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi). – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Kitâbu Bed’i’l-Vahy ve Kitâbu’s-Savm ilgili açıklamaları).

Buhârî içinde tekrarı: 3220 · 3554

Bu hadisin doğrulama tablosu

“Ebu’l-Yamân el-Hakem b. Nâfi bize tahdis edip dedi ki: Şuayb bize haber verdi, o ez-Zührî’den, o Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe’den, o da Abdullah b. Abbas’tan naklettiğine göre; Ebu Süfyan b. Harb kendisine haber verip şöyle anlatmıştır: Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem’in Ebu Süfyan ve Kureyş kâfirleriyle mühlet yaptığı dönemde, Herakliyus Şam’daki tüccarlar arasında bulunan Ebu Süfyan’ı ve Kureyşli bir biniti yanına getirtmişti. Kudüs’te (İliya) huzuruna vardıklarında onları meclisine davet etti; etrafında Rum’un ileri gelenleri vardı. Tercümanını çağırıp şöyle dedi: ‘Hanginiz kendisinin peygamber olduğunu iddia eden bu zatla nesep bakımından daha yakındır?’ Ebu Süfyan dedi ki: ‘Ben onlardan nesep olarak en yakını olanıyım.’ Herakliyus: ‘Onu bana yaklaştırın, arkadaşlarını da arkasına oturtun’ dedi. Sonra tercümanına şöyle buyurdu: ‘Bunlara söyle; ben bu adama bu zatı soracağım, eğer bana yalan söylerse onu yalanlasınlar.’ Vallahi, arkamdakilerin bana yalan isnat etmelerinden haya etmeseydim, o (Peygamber) hakkında kesinlikle yalan söylerdim. Bana ilk sorduğu şey: ‘O’nun aranızdaki nesebi nasıldır?’ oldu. Ben: ‘O aramızda soylu bir nesneye sahiptir’ dedim. ‘Bu sözü (peygamberlik iddiasını) sizden daha önce söyleyen biri oldu mu?’ dedi. ‘Hayır’ dedim. ‘Babalarından bir kral var mıydı?’ dedi. ‘Hayır’ dedim. ‘İnsanların ileri gelenleri mi yoksa zayıf kimseler mi ona tabidir?’ dedi. ‘Aksine zayıflarımız tabidir’ dedim. ‘Artıyorlar mı yoksa eksiliyorlar mı?’ dedi. ‘Aksine artıyorlar’ dedim. ‘Ona girenlerden dini beğenmeyerek irtitad eden (dönen) var mı?’ dedim. ‘Hayır’ dedim. ‘Bu sözü söylemeden önce onu yalanla itham eder miydiniz?’ dedim. ‘Hayır’ dedim. ‘Ahdini bozar mı (hıyanet eder mi)?’ dedim. ‘Hayır, biz onunla bir mühlet içindeyiz, onda ne yapacağını bilmiyoruz’ dedim (Ebu Süfyan dedi ki: Bu sözden başka araya batıl bir şey sokmama imkan bulamadım). ‘Onunla hiç savaştınız mı?’ dedi. ‘Evet’ dedi. ‘Onunla savaşınız nasıl geçti?’ dedim. ‘Bizimle onun arasındaki savaş silsilelidir; bazen o bizi yener, bazen biz onu yeneriz’ dedim. ‘Size neyi emrediyor?’ dedi. ‘Diyor ki: “Yalnızca Allah’a ibadet edin, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, atalarınızın söylediklerini bırakın.” Bize namazı, doğru söylemeyi, iffeti ve akrabayı gözetmeyi emrediyor’ dedi. Bunun üzerine Herakliyus tercümana şöyle dedi: ‘Ona de ki: “Nesebini sordum, aranızda soylu olduğunu söyledin; peygamberler de kavimlerinin soyundan böyle gönderilir. Daha önce bunu söyleyen biri var mı diye sordum, hayır dedin; eğer benden önce bunu söyleyen olsaydı, önceki bir söze özenen bir insan derdim. Babalarından bir kral var mı diye sordum, hayır dedin; babalarından kral olsaydı, babasının mülkünü arayan bir adam derdim. Bu sözü söylemeden önce yalanla itham edip etmediğinizi sordum, hayır dedin; biliyorum ki insanlara karşı yalan söylemeyen biri Allah’a karşı asla yalan söylemez. Şerefli kimseler mi yoksa zayıflar mı ona tabi oldu diye sordum, zayıflar dedin; peygamberlerin tabiçileri de zaten onlardır. Sayıları artıyor mu eksiliyor mu diye sordum, artıyor dedin; iman mertebesi tamamlanıncaya kadar böyledir. Dinden dönen var mı diye sordum, hayır dedin; iman kalplere karışıp lezzeti yerleşince böyledir. Ahdini bozar mı diye sordum, hayır dedin; peygamberler ahit bozmaz. Size neyi emrediyor diye sordum; Allah’a ibadeti, putları bırakmayı, namazı, doğruluğu ve iffeti emrediyor dedin. Eğer söylediklerin doğruysa, şu iki ayağımın basacağı yere yakında sahip olacaktır. Onun çıkacağını biliyordum, ancak sizden olacağını tahmin etmiyordum. Eğer ona ulaşabileceğimi bilseydim, yanına varıp onunla karşılaşmayı zahmet bilmezdim; yanında olsaydım ayaklarını yıkardım.”‘ Daha sonra Resûlullah sallallahu alayhi ve sellem’in Dihye vasıtasıyla Basra valisine gönderdiği mektup istendi ve Herakliyus’a okundu. Mektupta şu ifadeler vardı: ‘Bismillahirrahmanirrahim. Allah’ın kulu ve elçisi Muhammed’den Rum azamına (Herakliyus’a)…’ (Mektubun devamında İslam’a davet ve Âl-i İmran suresinin 64. ayeti yer alıyordu). Ebu Süfyan dedi ki: Herakliyus sözünü bitirip mektubu okuduğunda mecliste gürültü ve sesler çoğaldı, bizi dışarı çıkardılar. Arkadaşlarıma şöyle dedim: ‘Ebû Kebşe’nin oğlunun işi (namı ve gücü) büyüdü; gerçekten de Benî Asfer’in (Rum kralının) bile ondan korktuğu görüldü.’ Allah İslam’ı kalbime sokuncaya kadar onun (Hz. Muhammed’in) kesinlikle galip geleceğine hep inandım…”*

Şerh. Bu uzun ve tarihi rivayet, İslam’ın ilk yıllarında Hz. Peygamber’in davetinin Arabistan sınırlarını aşarak büyük imparatorlukların (Bizans’ın) dikkatini çektiğini gösteren en mühim belgesel nitelikteki hadislerdendir. Herakliyus’un sorduğu sorular, peygamberlik delillerinin evrensel ve akli temellerini gözler önüne serer; zira bir peygamberin dürüstlüğü, takipçilerinin niteliği, tebliğ ettiği erdemler ve ahlaki esaslar O’nun hak olduğunun en büyük kanıtıdır. Ebu Süfyan’ın henüz Müslüman değilken bile düşmanlık hissine rağmen gerçeği itiraf etmek zorunda kalması rivayetin sıhhatini ve ağırlığını artırır.

Kaynak: Meal Kaynağı: Sahih-i Buhârî, Kitâbu Bed’i’l-Vahy, Hadis No: 7 (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Sahih-i Buhârî Muhtasarı ve Tercümesi). – Şerh Kaynağı: İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahihi’l-Buhârî (Cilt 1, Kitâbu Bed’i’l-Vahy açıklamaları).

Bu hadisin doğrulama tablosu