Hz. Yûnus (a.s.), Kur’an-ı Kerim’de “Zünnûn” (Balık Sahibi) ve “Sâhibü’l-Hût” (Balık Arkadaşı) lakaplarıyla anılan büyük bir ilahi elçidir. Dicle Nehri kıyısında, günümüz Irak sınırları içinde yer alan tarihi Ninova şehrinin halkına peygamber olarak gönderilmiştir. Ninova halkı putperestlikte ısrar eden, gururlu ve kalpleri katılaşmış büyük bir topluluktu.
1. Ninova Halkına Davet ve İzn-i İlâhî Olmadan Şehirden Ayrılış
Hz. Yûnus, uzun yıllar boyunca Ninova halkını tek olan Allah’a iman etmeye, putları terk etmeye çağırdı. Ancak kavmi onu dinlemedi, davetini alayla karşıladı ve inkârda direndi. Bunalıp öfkelenen Hz. Yûnus, kavmine üç gün içinde üzerlerine acı bir azabın geleceğini ihbar etti.
Ancak Hz. Yûnus, Allah-u Teâlâ’dan şehri terk etmesine dair kesin bir vahiy ve izin gelmeden, sabırsızlık göstererek öfkeyle şehri terk etti. Kur’an-ı Kerim bu durumu şöyle aktarır:
“Zünnûn’u (Yûnus’u) da hatırla! Hani o, öfkelenerek (kavminden ayrılıp) gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı…” (Enbiyâ Suresi, 87)
“Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle! Balık sahibi (Yûnus) gibi olma. Hani o, dertle dolu olarak Rabbine nida etmişti.” (Kalem Suresi, 48)
2. Ninova Halkının İman Etmesi ve Azabın Kaldırılması
Hz. Yûnus şehirden ayrıldıktan sonra Ninova ufkunu kapkara, simsiyah bir azap bulutu kapladı. Azabın yaklaşmakta olduğunu gören halk, peygamberlerinin aralarından ayrıldığını fark edince büyük bir pişmanlık ve korkuya kapıldı.
Kavmin ileri gelenleri ve halk, çöllere ve yüksek tepelere çıkarak başlarına topraklar saçtılar, çocukları ve hayvanları dahi feryat ederken hep birlikte gözyaşlarıyla samimi bir tövbeye sarıldılar. Yüce Allah, tarihte eşine az rastlanır bu samimi tövbe sebebiyle azabı üzerlerinden kaldırdı.
Kur’an-ı Kerim bu müstesna tabloyu şöyle beyan eder:
“Yûnus’un kavmi müstesna! Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rüsvaylık azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.” (Yûnus Suresi, 98)
3. Gemi Yolculuğu ve Kura Çekimi
Hz. Yûnus ise kavminden ayrıldıktan sonra deniz kıyısına indi ve tıka basa dolu bir gemiye bindi. Gemi denizin ortasına geldiğinde şiddetli bir fırtına çıktı, dev dalgalar gemiyi batırma noktasına getirdi. Gemidekiler, aralarında günahkâr veya sahibinden kaçmış bir köle/kul olduğunu, onun yüzünden bu felakete uğradıklarını düşünerek aralarından birini denize atmak için kura çekmeye karar verdiler.
Kur’an-ı Kerim bu olayı şöyle haber verir:
“Şüphesiz Yûnus da gönderilen elçilerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Sonra kura çektiler de kura çekilişinde yenilenlerden (kaybedenlerden) oldu.” (Sâffât Suresi, 139-141)
Kura üst üste Hz. Yûnus’a çıktı. Gemidekiler onun salih bir zat olduğunu bildiklerinden ilk başta onu atmak istemedilerse de kura ısrarla ona çıkınca Hz. Yûnus, bu durumun Rabbinin bir imtihanı ve ikazı olduğunu anlayarak kendini denize bıraktı.
4. Balığın Karnındaki Mânevî İmtihan ve Muazzam Tesbihat
Hz. Yûnus denize atıldığı anda, Yüce Allah’ın emri ve sevkiyle dev bir balık (Balina/Hût) gelip onu yuttu. İlahi takdir gereği balık ona zarar vermedi, onu ezmedi ve sindirmedi. Hz. Yûnus kendisini kat kat karanlıklar içinde buldu: Gecenin karanlığı, denizin derinliği ve balığın karnı.
“Kendisini kınanmış bir halde iken dev bir balık yuttu.” (Sâffât Suresi, 142)
Hz. Yûnus bu zifiri karanlıklar ve çaresizlik içinde kendi kusurunu anladı. Bir peygambere yakışan üslup ile mazeret üretmek yerine nefsini kınadı ve Yüce Allah’a şu muazzam Tevhid, Tenzih ve İtiraf duasıyla sığındı:
“Karanlıklar içinde şöyle feryat etti: ‘LÂ İLÂHE İLLÂ ENTE SUBHÂNEKE İNNÎ KUNTU MİNE’Z-ZÂLİMÎN’ (Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni her türlü eksiklikten tenzih ederim. Gerçekten ben kendime zulmedenlerden oldum!)” (Enbiyâ Suresi, 87)
5. Duasının Kabulü, Sahile Çıkış ve Yaktîn Ağacı
Yüce Allah, Hz. Yûnus’un bu samimi ve katıksız tesbihatını kabul etti. Kur’an-ı Kerim onun bu tesbihatı olmasaydı ne olacağını ve nasıl kurtulduğunu şöyle açıklar:
“Eğer o, Allah’ı çokça tesbih edenlerden olmasaydı, insanların yeniden diriltilecekleri güne (kıyamete) kadar onun karnında kalırdı.” (Sâffât Suresi, 143-144)
“Biz de onun duasını kabul ettik ve onu sıkıntıdan kurtardık. İşte biz müminleri böyle kurtarırız!” (Enbiyâ Suresi, 88)
Allah-u Teâlâ balığa emretti ve balık Hz. Yûnus’u bitkin, hasta ve cildi hassaslaşmış bir halde ağaçsız, çıplak bir sahile bıraktı. Yüce Allah ona gölge yapması ve sineklerden koruması için geniş yapraklı bir kabak/sarmaşık ağacı (Yaktîn) bitirdi:
“Halsiz bir vaziyette iken onu ağaçsız, çıplak bir sahile çıkardık. Ve üzerine (gölge yapması için) geniş yapraklı bir bitki (Yaktîn) bitirdik.” (Sâffât Suresi, 145-146)
Sağlığına kavuşan Hz. Yûnus, Rabbinin emriyle yeniden Ninova’ya döndü. Yüz binden fazla nüfusa sahip olan kavmi onu coşkuyla karşıladı ve hep birlikte iman ettiler (Sâffât Suresi, 147-148).
6. Hz. Yûnus ve Duası İle İlgili Hadis-i Şerifler
Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Hz. Yûnus’un balığın karnında yaptığı duanın gücünü ve makamını ümmetine müjdeleyerek şöyle buyurmuştur:
“Zünnûn’un (Yûnus’un) balığın karnındayken yaptığı dua şu idi: ‘Lâ ilâhe illâ ente subhâneke innî kuntu mine’z-zâlimîn.’ Müslüman bir kimse sıkıntılı bir anında bu dua ile Rabbine dua ederse, Allah mutlaka onun duasını kabul eder.” (Tirmizî, Daavât 81; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 170)
Peygamberimiz (s.a.v.) ayrıca kendi peygamberliğini anlatırken diğer peygamberlerin, özellikle Hz. Yûnus’un makamına karşı edep gösterilmesini emretmiştir:
“Hiç kimseye ‘Ben Yûnus b. Mattâ’dan daha hayırlıyım’ demek yakışmaz.” (Buhârî, Enbiyâ 35; Müslim, Fezâil 166)
7. Kıssadan Alınacak İlâhî ve Zihniyet Dersleri
- İzn-i İlâhî Olmadan Acele Etmemek (Sabır): Hakikat tebliğcisi veya bir dava adamı, şartlar ne kadar ağır olursa olsun görev yerini kendi arzusuyla terk edemez. Başarı ve netice Allah’a aittir; kula düşen sabırla mücadeleye devam etmektir.
- Karanlıkları Yaran Dua Cümlesi: Hz. Yûnus’un duası; tevhit (Lâ ilâhe illâ ente), tenzih (Subhâneke) ve nefsin kusurunu itirafı (İnnî kuntu mine’z-zâlimîn) bünyesinde barındıran en tesirli ilticadır. İnsan her türlü çaresizlikte bu zikirle ilahi rahmete sığınmalıdır.
- Samimi Tövbe Azabı Kaldırır: Ninova halkı örneğinde olduğu gibi, helak eşiğine gelinse dahi samimi, toplumsal ve içten bir tövbe ilahi merhamet kapılarını ardına kadar açar.
- Mazeret Değil İtiraf: Hz. Yûnus imtihana uğradığında suçu şartlara, denize veya balığa atmadı; bizzat “Ben kendime zulmedenlerden oldum” diyerek sorumluluğu üstlendi. Olgunluk hatayı savunmakta değil, samimiyetle kabul etmektedir.
- Darlık Anında Yapılan İbadetin Değeri: Kur’an-ı Kerim, Hz. Yûnus’un kurtuluşunu geçmişte çokça ibadet eden ve Allah’ı anan biri olmasına bağlamıştır (
Felev lâ ennehû kâne minel müsebbihîn). Genişlik anında Allah’ı anan, darlık anında da O’nun yardımını bulur.